Prymas.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
Prymas (łac. primas, od primus - pierwszy) – tytuł arcybiskupów katolickich związany z niektórymi stolicami biskupimi i ich historyczną rolą.
Określani dziś jako "pierwsi między równymi" nie posiadają szczególnej władzy, pełniąc najczęściej funkcje reprezentacyjne.
W Średniowieczu prymas pełnił rolę najważniejszego biskupa kraju, który często reprezentował papieża. Przewodniczył synodom wewnątrzpaństwowym. Do władzy prymasa należało m.in. mianowanie archidiakonów oraz zmienianie granic diecezji i metropolii.
W Polsce tytuł prymasów był związany z pierwszą stolicą arcybiskupią w Gnieźnie. Prymasi Polski nosili tytuł "legata urodzonego" oraz posiadali przywilej noszenia stroju kardynalskiego nawet wówczas, gdy nie byli kardynałami. Od 1572 prymas pełnił funkcję interreksa, głowy państwa w czasie wakującej monarchii, koronował i grzebał królów, udzielał im i ich rodzinom sakramentów i pełnił inne funkcje polityczne.
Pierwszym prymasem w Polsce był od 1417 Mikołaj Trąba (wg Jana Długosza tytuł prymasa nadał Trąbie Sobór w Konstancji). W latach 1807-1831 tytuł prymasa istniał również w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim. Bez uzgodnienia ze Stolicą Apostolską w 1817 cesarz Franciszek I utworzył godność prymasa Galicji i Lodomerii, związaną ze stolicą arcybiskupią obrządku łacińskiego we Lwowie (pierwszym został Andrzej Ankwicz); Franciszek Józef I przeniósł tytuł na arcybiskupa lwowskiego obrządku greckiego Michała Lewickiego (1848). Po śmierci Lewickiego tytuł nie był przyznawany.
W 1992 nastąpiło oddzielenie godności prymasa Polski od stolicy metropolitalnej w Gnieźnie. Józef Glemp zachował po reformie administracyjnej kościoła polskiego tytuł prymasa jako kustosz relikwii św. Wojciecha, przestał jednocześnie pełnić funkcję arcybiskupa Gniezna. W 1994 rozdzielono także funkcje prymasa i przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski; przez pierwsze dwie kadencje przewodniczącym Konferencji pozostawał nadal wybierany kardynał Glemp, od marca 2004 przewodniczącym - niezależnym od prymasa - jest abp Józef Michalik.
W chwili obecnej prymas Polski jest wyłącznie tytułem honorowym. Przysługuje on nadal kard. Glempowi, ale z chwilą ukończenia przez niego 80 roku życia (w 2009) tytuł ten powróci do arcybiskupa gnieźnieńskiego.
W innych krajach prymasami są arcybiskupi: Lyonu (Francja), Toledo (Hiszpania), Pragi (Czechy - Republika Czeska), Esztergom (Węgry), Armagh (Irlandia), Canterbury i York (Anglia); prymasem Rzeszy Niemieckiej był arcybiskup Moguncji, Austrii arcybiskup Salzburga, Belgii arcybiskup Brukseli-Mechelen, prymasem Włoch patriarcha Rzymu (czyli papież), Portugalii patriarcha Lizbony i Bułgarii (w XIII wieku) arcybiskup Tyrnowa. Godności te ustanawiane są także w czasach współczesnych – przykładowo w 1980 papież Jan Paweł II określił siedzibę prymasa Brazylii (arcybiskup Salvador).
Tytuł prymasa nosili także opaci ważnych klasztorów benedyktyńskich - w Fuldzie, Monte Cassino, Fleury i Rzymie (klasztor św. Anzelma).